Dit voorjaar nam Inge van den Doel afscheid als directeur van Pensioenfonds Metaal en Techniek. Na ruim veertien jaar vertrok zij bij PMT, het grootste marktpensioenfonds van Nederland. Voor MUNT is zij meer dan een naam uit de sector: als chief investment officer stond zij in 2014 aan de wieg van de eerste pensioenfondsinvestering in MUNT Hypotheken, een miljard euro bij de start. Op dat afscheid sprak Yves Stevens, hoogleraar pensioenrecht aan de KU Leuven. Met aanstekelijke humor nam hij de zaal mee door de geschiedenis van het pensioen en langs de culturele verschillen die bepalen hoe landen hun oude dag regelen.
Het woord pensioen komt van het Latijnse pensio, betaling, afgeleid van pendere: wegen, betalen. Maar de vroegste Romeinse oudedagsvoorziening was helemaal geen betaling. Veteranen van het Romeinse leger kregen na hun diensttijd grond en een woning toegewezen. Wie lang genoeg had gediend, kreeg een dak boven zijn hoofd en een lap grond om van te leven. Vastgoed als oudedagsvoorziening, avant la lettre.
Dat systeem hield geen stand. Het onteigenen van land voor veteranen zette kwaad bloed bij de zittende eigenaren en het leger bleef groeien. Keizer Augustus greep in. Hij verving de grondtoewijzingen door geld en richtte daarvoor rond het jaar 13 voor Christus het aerarium militare op, een fonds waaruit veteranen na zo’n 25 dienstjaren een premie van ruwweg twaalf jaarsalarissen ontvingen. Volgens de Romeinse geschiedschrijver Suetonius had Augustus daar een duidelijke reden voor: hij wilde sociale onrust onder oud-soldaten voorkomen.
De financiering is het detail dat blijft hangen. Het fonds dreef grotendeels op een erfbelasting van vijf procent, de vicesima hereditatium. Het eerste pensioenfonds ter wereld werd dus betaald uit een belasting op nalatenschappen. Die belasting was destijds even omstreden als het onderwerp nu.
Tweeduizend jaar pensioengeschiedenis in één beweging: het begon met een huis, werd geld, en de discussie over wie de rekening betaalt is nooit weggeweest.
Wie zo’n lange geschiedenis in een woord ziet, gaat vanzelf ook op de woorden eromheen letten. Die zijn minder neutraal dan ze lijken.
De taalrubriek van Trouw boog zich onlangs over een vraag van een lezeres: hoe noemden we mensen met pensioen eigenlijk voordat het woord pensionado in zwang raakte? Het antwoord laat zien hoeveel lading er in die woorden zit.
Gepensioneerde is de neutrale benaming: iemand met pensioen, zonder verdere kleur. Pensioengerechtigde is de formele variant, het woord uit wetgeving en acceptatiebeleid. Pensioentrekker duikt af en toe op, met dezelfde licht negatieve bijklank als bijstandtrekker: alsof iemand ergens aan trekt wat hij niet zelf heeft opgebouwd. Pensionaris klinkt deftig en past eerder bij de ambtenaar met pensioen dan bij de gewone werknemer.
En dan pensionado. Oorspronkelijk een Spaans leenwoord voor uitkeringsgerechtigde, maar in het Nederlands verschoven naar een specifiek type: de vitale, welgestelde gepensioneerde die zijn derde levensfase in relatieve rust doorbrengt, hier of in een zonnig buitenland.
Voor de adviespraktijk kan dat woord het beeld ongemerkt kleuren. Bij ‘pensionado’s’ ligt de nadruk al snel op financieel comfort, bij ‘pensioentrekkers’ juist op kwetsbaarheid. De werkelijkheid is meestal genuanceerder en wordt pas zichtbaar in het gesprek met de klant.
Die klant zit de komende jaren vaker aan tafel. Huiseigenaren van 65 jaar en ouder hebben volgens CBS-vermogenscijfers gemiddeld ruim drie ton aan overwaarde. Geld dat vastzit in stenen, terwijl het inkomen van de eigenaar vanaf de AOW-leeftijd een ander karakter krijgt dan daarvoor.
Want vanaf dat moment, nu 67 jaar, verandert er iets wezenlijks. AOW en werkgeverspensioen zijn allebei levenslang en in hoge mate voorspelbaar, waar een salaris kan stijgen, dalen of wegvallen. Bij een inkomen dat levenslang zeker is, past een rente met hetzelfde karakter. Dat is de gedachte achter Levenslang Zeker, de nieuwe hypotheek van MUNT die vanaf de AOW-leeftijd kan worden afgesloten: overwaarde verzilveren tegen een rente die net zo lang meegaat als het inkomen waaruit hij wordt betaald.
En daarmee is de cirkel rond, twee keer zelfs. Sinds 2014 financiert pensioengeld via MUNT de huizen van Nederlandse gezinnen. Straks maakt het huis zelf weer deel uit van het pensioen. Op het afscheid van de vrouw die daar vanaf dat eerste miljard nauw bij betrokken was, vertelde een professor dat het zo ooit begonnen is.
De Romeinse veteraan zou er weinig vreemds aan vinden. Hooguit aan het woord pensionado.
Hoe zorg je ervoor dat overwaarde niet alleen een bedrag op papier blijft, maar daadwerkelijk nieuwe mogelijkheden biedt? Die vraag stond centraal tijdens het MUNT-SEH Ladies Event op 9 september. Ruim vijftig vrouwelijke financieel adviseurs kwamen bij elkaar voor een inspirerende ochtend over senioren, vermogensopbouw en kansen voor de adviespraktijk.
Een stel koopt samen een huis. Twee inkomens, gezamenlijke woonlasten, alles prima geregeld. Tot de relatie eindigt. Dan kan blijken dat de financiële uitgangspositie helemaal niet zo gezamenlijk was. Volgens Joline Heusinkveld, programmamanager Geld bij WOMEN Inc., kunnen hypotheekadviseurs helpen dat eerder zichtbaar te maken. “Bespreek scheiden net zo vanzelfsprekend als overlijden of arbeidsongeschiktheid.”
Regelmatig probeert Romany Staring van Visie op Hypotheken & Verzekeringen in Vianen scheidende klanten in hun woning te houden. Soms komt dat volgens haar akelig dicht in de buurt van overkreditering. Toch kan doorgaan de beste optie zijn. “Ik heb nu een klant die anders bij het Leger des Heils terechtkomt.”
De kinderen vroegen of ik wilde helpen met het zandkasteel. Ik keek naar mijn handdoek, waar een boek lag waar ik al drie vakanties in probeer te komen, en naar de plek waar ik eigenlijk een middagdutje had gepland. Maar al snel begon het te kriebelen. Gewapend met een emmer, twee schepjes en nog wat vormpjes voor de zandsculpturen bovenop de torens gingen we aan de slag.